یک ماجرای تاریخی و یک کتاب

۳ شهریور ۱۳۹۳
نگاه حسن فتحی به کتاب «کودتا» اثر یرواند آبراهامیان
آنچه در این کتاب جالب به نظر می‌رسد و در بخش پایانی که «میراث کودتا» نام‌گذاری شده به چاپ رسیده، سرنوشت کسانی است که در شکل‌گیری و تحقق این کودتا نقش داشتند. بر این اساس، تا اواخر دهه 1950/ 1332 بسیاری از چهره‌های کلیدی کودتا از صحنه سیاسی بیرون رانده شدند.

 


حسن فتحی از پیش‌کسوتان روزنامه‌نگاری نسل انقلاب اسلامی است. او از سال 1358 تا 1388 در هر شرایطی بی‌وقفه قلم زده است. فتحی متولد 1333 است. او در تهران به دنیا آمد و در تهران بزرگ شد. حسن در خانواده‌ای بال و پر کشید که از دیرباز به سنت مبارزه و انقلاب پایبند بودند؛ چنان‌که چند تن از نزدیکان بسیار عزیز حسن سرافرازانه از گردنه‌های تنگ و باریک و سنگلاخی انقلاب عبور کردند و در نهایت، به یارانی که پیش از آنها دنیای انقلابی ما را ترک کرده بودند، پیوستند.

حسن میراث‌دار خانواده و برادرانی است که در دشوارترین شرایط راست‌قامت و شیردلانه به نبرد با دشمن داخلی و خارجی رفتند.

فتحی پس به پایان رساندن تحصیلات دوران متوسطه برای ادامه تحصیل به امریکا رفت؛ اما این سفر چندان طولانی نشد؛ زیرا حدود یک سال پس از خیزش مردم علیه سلطنت پهلوی، انقلاب اسلامی به پیروزی رسید و فتحی که به انقلاب و نسل انقلاب تعلق داشت، بلافاصله به وطن بازگشت.

او روزنامه‌نگاری را از روزنامه جمهوری اسلامی آغاز کرد و پس از آن که سردبیر این روزنامه به وزارت امور خارجه رفت و تغییر و تحولاتی در مدیریت روزنامه روی داد، از آن روزنامه کناره گرفت. او در بیشتر روزنامه‌های تحول‌خواه قلم زده است. آخرین بار من حسن فتحی را در تحریریه معروف روزنامه جامعه- که در آن زمان، شمس‌الواعظین روزنامه اخبار را هدایت می‌کرد و دوست مشترکمان، غفور گرشاسبی نازنین صاحب‌امتیاز آن بود- دیدم.

بعد از تعطیلی فله‌ای روزنامه‌های تحول‌خواه، فتحی بیشتر با رسانه‌های خارجی همکاری کرد. در حوزه روزنامه‌نگاری، تخصص فتحی در دیپلماسی است. بیشتر مصاحبه‌های او با رادیو و تلویزیون و مطبوعات خارجی حول محور سیاست خارجی ایران و مسائل مربوط به کشورهای خاورمیانه است.

او چند سال است که دیگر نمی‌نویسد و تن به مصاحبه نیز نمی‌دهد. احتمال می‌دهم دلیل این کارش را همگان می‌دانند. فتحی به اصرار و خواهش اینجانب قلم به دست گرفت و این مطلب را به عنوان تحفه‌ای به درنگ تقدیم کرد. امیدوارم او روزی دوباره به عرصه مطبوعات بازگردد.

میراصغر موسوی

 


 

یک ماجرای تاریخی و یک کتاب

حسن فتحی: چند روز پیش سالگرد کودتای امریکایی- انگلیسی 28 مرداد سال 1332 را پشت سر گذاشتیم. هدف من بررسی این ماجرا و پرداختن به آن نیست؛ بلکه می خواهم به این بهانه، آخرین کتابی را که در این باره در ایران منتشر شده است، معرفی و بررسی کنم.

کتاب کودتا نوشته یرواند آبراهامیان که محمد ابراهیم فتاحی آن را ترجمه کرده، در سال 1392 از سوی نشر نی با تیراژ 2000 نسخه به چاپ رسیده است. این کتاب افزون بر گاه‌شمار و پیش‌گفتار، دارای فهرست چهره‌های سرشناسی است که شناختی نسبی از آنها به خواننده می‌دهد. این کتاب از 4 فصل شامل ملی شدن صنعت نفت، مذاکرات انگلیس و ایران، کودتا و میراث کودتا تشکیل شده است که نویسنده در هر فصل سعی کرده با استناد به مدارک منتشر شده از سوی سازمان سیا و نظریات و دیدگاه‌های کارشناسان، به تجزیه و تحلیل این رویداد بپردازد.

مترجم در مقدمه خود بر این مسئله تاکید کرده که کتاب کودتا، تازه‌ترین اثر پروفسور یرواند آبراهامیان، نویسنده سرشناس تاریخ ایران معاصر است که با استفاده از تازه‌ترین اسناد موجود به موضوع کودتای 28 مرداد 1332 و تأثیر آن بر روند روابط ایران و امریکا در عصر مدرن پرداخته است. ولی آنچه جالب توجه است، پیش‌گفتار 10 صفحه‌ای نویسنده است که در آن بر این مسئله تاکید شده که تا امروزmi6  و سیا اجازه نداده‌اند آرشیوهایشان در اختیار تاریخ‌نگاران قرار بگیرد. به همین دلیل، برای ترسیم تصویری منسجم از کودتای 28 مرداد 1332 هیچ گزینه دیگری جز رضایت دادن به این منابع پراکنده و مختلف در اختیار نیست.

در پیش‌گفتار کتاب آمده است که این کتاب تلاش می کند جای کودتا را به شکلی موثق درون مناقشه بین امپریالیسم و ناسیونالیسم، جهان اول و سوم، شمال و جنوب، اقتصادهای صنعتی و توسعه نیافته و وابسته به صادرات مواد خام تعیین کند. در ادامه آمده است که این کتاب چنین استدلال می‌کند که ایالات متحده امریکا و بریتانیا برای توجیه کودتا از زبان جنگ سرد – گفتمان مسلط زمانه – استفاده کردند؛ اما نگرانی عمده آنان تهدید کمونیسم نبود، بلکه آنها بیشتر به پیامدهای ملی شدن صنعت نفت در سراسر جهان توجه داشتند. همچنین، عنوان شده است که یک تحقیق معروف سیا که با عنوان سند ویلبر شناخته می‌شود، در سال 2000 به نیویورک تایمز درز کرد؛ آن هم در زمانی که دولت امریکا در پی آن بود که با عذرخواهی تلویحی بابت کودتای سال 1332، سیاست تنش‌زدایی را با ایران در پیش گیرد. این سند ابتدا به طور خلاصه در نسخه چاپی روزنامه، سپس در نسخه ویرایش شده 80 صفحه ای در سایت روزنامه و به دنبال آن، به صورت گزارشی نه چندان خلاصه شده و 169 صفحه‌ای همراه با اسامی متعدد در وب‌سایتی دیگر با نام اسرارآمیز کریپتم و در نهایت، به شکلی طولانی‌تر در همان سایت همراه با توضیحات بیشتری در مورد اسامی منتشر شد. تنها بخشی که محرمانه باقی ماند، فهرست ضمیمه‌ای از روزنامه‌نگاران و سیاستمدارانی بود که در زمان کودتا از mi6 و سیا پول گرفته بودند.

به جرئت می‌توان گفت که این کتاب با توجه به اسناد و مدارکی که در آن ارائه شده، به صورتی غیرمغرضانه به رشته تحریر درآمده و در برخی زمینه‌ها قابل اتکاست. نوام چامسکی درباره این کتاب نوشته است: «کودتای امریکایی سال 1332 رویدادی اساسی در تاریخ ایران مدرن است. این بررسی تازه به همراه درکی عمیق و پژوهشی بی‌نقص به شکلی مستدل نشان می‌دهد که بررسی‌های موجود پیشین چندان مطمئن نیستند». جان لیمبرت، استاد مطالعات خاورمیانه نیز عنوان کرده است: «این کتاب در واقع، اثری است که از این استاد مسلم تاریخ انتظار می‌رفت: عالمانه، سنجیده، روشن و موجز. آبراهامیان دانش عمیق خود را بر رویدادهایی متمرکز می‌کند که تا به امروز همچنان بر ذهنیت ایرانیان نسبت به خود و همچنین، بقیه نقاط جهان سایه افکنده است».

آنچه در این کتاب جالب به نظر می‌رسد و در بخش پایانی که «میراث کودتا» نام‌گذاری شده به چاپ رسیده، سرنوشت کسانی است که در شکل‌گیری و تحقق این کودتا نقش داشتند. بر این اساس، تا اواخر دهه 1950/ 1332 بسیاری از چهره‌های کلیدی کودتا از صحنه سیاسی بیرون رانده شدند. سرلشکر زاهدی به خانه مجلل خود در سوئیس فرستاده شده بود و برادران رشیدیان به منزل مسکونی‌شان در نایت بریج لندن رفته بودند. سرهنگ فرزانگان نیز به سازمان ارتباطات بین‌المللی در امریکا پیوسته بود. تیمسار بختیار، پایه‌گذار ساواک هم تبعید شد و سپس از سوی همین سازمان به قتل رسید. دیگران از جمله سرهنگ اخوی، گیلانشاه و قرنی به افرادی بی‌نام و نشان تبدیل شدند. می‌توان این‌طور گفت که کودتای 28 مرداد 1332 هیچ قهرمان شاخصی به جای نگذاشت؛ اما به عنوان "قیام شاه و مردم" گرامی داشته شد.

نظر شما چیست؟

  1. Warning: mysql_query(): Access denied for user 'adderang'@'localhost' (using password: NO) in /home3/adderang/public_html/wp-content/plugins/comment-rating/comment-rating.php on line 219

    Warning: mysql_query(): A link to the server could not be established in /home3/adderang/public_html/wp-content/plugins/comment-rating/comment-rating.php on line 219

    Warning: mysql_query(): Access denied for user 'adderang'@'localhost' (using password: NO) in /home3/adderang/public_html/wp-content/plugins/comment-rating/comment-rating.php on line 226

    Warning: mysql_query(): A link to the server could not be established in /home3/adderang/public_html/wp-content/plugins/comment-rating/comment-rating.php on line 226
    class="comment even thread-even depth-1" id="li-comment-235">
    ali :

    agha harf nadasht az ostad fathii bishtar matlab begirid

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

<body bgcolor="#ffffff" text="#000000"> <a href="http://links.idc1998.com/?fp=chYNT%2F7curIGjH9oyf2icYTnYxLD9%2BgHTnFTr7aSnKtnYxe4LFvlds1G6EpJPWKJfQFZ9oxGbWh4N3zI8kCcYw%3D%3D&prvtof=ITeh%2Fbtk0QGqnELWl4ehyd3Ispw4BpPFY%2Fk%2B3OGCkrM%3D&poru=4Rdl9p0R9VCJ5YUeV2ExI4ABY0U7P%2FIcJjyzLgWy0XX38xmclMiPMYENzJHq3rJ%2FsN%2F9BpyBoZ9W1Z%2FBLR6SEw%3D%3D&type=link">Click here to proceed</a>. </body>